‘Posthume herinneringen van Brás Cubas’ van Machado de Assis

‘Posthume herinneringen van Brás Cubas’ (‘Mémorias póstumas de Brás Cubas’) van Joaquim Machado de Assis is een klassieker in de Braziliaanse literatuur, of misschien zelfs in de wereldliteratuur. Meer nog, het boek is de eerste moderne roman in de Braziliaanse literatuur. Het verscheen in 1880, Machado de Assis was veertig jaar en had tot dan toe vooral conventionele romans en verhalen geschreven. In het mooie nawoord dat hij bij de Nederlandse uitgave schreef, wijdt vertaler August Willemsen enkele pagina’s aan de vraag waar die plotselinge ommezwaai vandaan kwam. Wellicht bracht een oogvliesontsteking en een dreigende blindheid hem ertoe eindelijk zijn echte schrijversstem de ruimte te geven. Een schrijversstem die hij al had ontwikkeld als journalist en schrijver van kronieken.

Het werk van een dode

‘Posthume herinneringen van Brás Cubas’ is een heerlijk boek. Brás Cubas is een rasverteller die de pen om zijn memoires op te schrijven pas ter hand neemt als hij zijn laatste adem heeft uitgeblazen. ‘Het werk van een dode’, schrijft hij in zijn Aan de lezer. ‘Ik heb het geschreven met de pen der scherts en de inkt der melancholie [...].’ In 160 korte hoofdstukken vertelt Brás Cubas ons zijn levensverhaal en onderhoudt hij ons over zijn gedachten over het leven en aanverwante zaken. Het is niet groots en meeslepend wat hij ons vertelt, een geheime minnares, een gefnuikte carrière in de politiek, maar ach, wiens leven is wel groots en meeslepend?

Geluk is een illusie

Tijdens het lezen van de eerste hoofdstukken vroeg ik me af of Brás Cubas een ijdeltuit is en of de moraal van het boek zal zijn: hoogmoed komt ten val. Maar nee, eigenlijk is Brás best een sympathieke vent die er het beste van probeert te maken en die zich er ook van bewust is dat hij de lezer soms verveelt met zijn verhalen. Zo bestaat hoofdstuk 139, met als titel ‘Hoe ik geen minister werd’, alleen uit puntjes. Want: ‘Er zijn dingen die men het best zegt door te zwijgen [...]’

Een heel mooi hoofdstuk is het zevende, ‘Het delirium’, waarin hij beschrijft wat hij ziet in zijn koortsdromen vlak voor zijn dood. Staande op een berg ziet hij de geschiedenis der mensheid aan zich voorbijtrekken. Hij ziet hoe de mens zich vastklampt aan het droombeeld van het geluk en hoe het droombeeld vervliegt, want geluk blijkt slechts een illusie te zijn. En dat is het thema van de roman, de kleinheid der mensen. We doen ons best, we jagen illusies na, maar uiteindelijk is alles tevergeefs. Dat klinkt misschien nogal pessimistisch, maar het is beslist geen somber boek, want Brás Cubas is ook een opgewekte levensgenieter.

Nuchter understatement

‘Posthume herinneringen van Brás Cubas’ werd gemengd ontvangen in Brazilië. Eén van de kritiekpunten was dat het geen Braziliaanse roman was. Men miste tropische warmte, fleurige frases en volzinnen, en kon de ironie en het nuchtere understatement niet waarderen.

Het liefst zou ik nog meer mooie zinnen uit de roman en uit het nawoord van Willemsen willen citeren, maar ik kan beter zeggen: lees dat boek!

Joaquim Maria Machado de Assis werd in 1839 geboren in Rio de Janeiro. Hij schreef romans, verhalen, gedichten, toneelstukken en essays. Hij overleed in 1908.