‘Corpo elétrico’ - balans tussen werk en plezier

Kelner Macedo als Elias

De hoofdpersoon van ‘Corpo elétrico’, het speelfilmdebuut van de jonge Braziliaanse regisseur Marcelo Caetano, is Elias (gespeeld door Kelner Macêdo), een mooie jongen die werkt in een naaiatelier in São Paulo. In de eerste scène vertelt hij een geliefde over hoe hij droomt dat hij in zee ligt, omgeven door zeewier, en hoe heerlijk dat voelt. Elias is een jongen zonder veel ambities, zoals blijkt als zijn leidinggevende hem vraagt waar hij over vijf jaar wil zijn. Hij heeft geen idee. Hij laat zich meevoeren door het leven en wil vooral plezier maken met anderen.

Vloeiend personage
‘Het literaire personage is een strevend personage,’ schrijft Thomas Rosenboom in ‘Aanvallend spel, vier lezingen over schrijven’. Is het daarom moeilijk naar een film te kijken waarin de hoofdpersoon geen doel en ambitie heeft?
Welk verhaal vertelt de film? Is Elias, die geen contact meer heeft met zijn familie, eenzaam en wil hij daarom vrienden om zich heen? Is hij verliefd op zijn nieuwe collega Fernando, afkomstig uit Guinee-Bissau, en wil hij hem veroveren?

‘Ik wilde geen hoofdpersoon met een sterk karakter zoals we dat kennen in westerse verhalen,’ zegt Marcelo Caetano hierover na de wereldpremière van de film op het IFFR. Daarom is Elias een vloeiend personage, iemand die zich aanpast aan de anderen. 'Hij is een prisma dat energie van anderen ontvangt,' zoals Caetano het zegt. Ook wil Caetano niets weten van de romantische liefde: ‘Ik ben op zoek naar andere manieren om lief te hebben.’

Plezier

In ‘Corpo elétrico’ wil Caetano de balans onderzoeken tussen werk en plezier. São Paulo is een stad die workaholic is en het lijkt erop dat we straks ons hele leven moeten werken. De eentonigheid van arbeid wordt getoond in de scènes in het naaiatelier. Het plezier laat Caetano zien in energieke scènes waarin de collega’s uit het naaiatelier na werktijd de stad ingaan of waar een groep gay’s zich uitdost om uit te gaan.

‘Hoe heeft hij die energieke groepsscènes geregisseerd?’ is een vraag vanuit de zaal. Caetano vertelt dat de choreografieën van de groepsscènes al improviserend tijdens de repetities zijn ontstaan. Een aantal van de acteurs uit de film komt van het Teatro Oficina uit São Paulo en is gewend op deze, fysieke, manier te werken.

Ode aan het menselijk lichaam

De titel van de film, ‘Corpo elétrico’, komt uit het gedicht ‘I sing the body electric’ van Walt Whitman. Het gedicht is een ode aan het menselijk lichaam, ieder lichaam, of het nu oud of jong is, rijk of arm, wit of zwart. Caetano: ‘Het is een gedicht over de vrijheid van het lichaam en het inspireerde me om deze film te maken.’

Have you ever loved the body of a woman?

Have you ever loved the body of a man?

Do you not see that these are exactly the same to all in all nations and times all over the earth?

Dobberen

In de slotscène dobbert Elias in zee, na te hebben besloten niet terug te gaan naar zijn werk in het naaiatelier. Het streven naar plezier heeft gewonnen. Maar beklijft plezier als er geen werk tegenover staat?

Ik vond de film prettig om naar te kijken, maar het gebrek aan doelgerichtheid van de hoofdpersoon zorgde voor weinig houvast en enige irritatie. In films, toneelstukken of romans ben ik toch altijd op zoek naar het verhaal. Natuurlijk moet een film op zich staan, maar ik moet zeggen dat mijn waardering voor de film was toegenomen na van Caetano te hebben gehoord wat hij ermee wil vertellen.
Stof tot nadenken: is het verlangen naar een verhaal met een strevend personage echt iets westers zoals Caetano zegt of is het universeel? Bestaat de mogelijkheid van een andere verteltraditie? Een Braziliaanse traditie misschien?

Alberto Santos-Dumont, een Braziliaanse luchtvaartpionier

Dit keer geen boek van een Braziliaanse auteur, maar een roman over een Braziliaans onderwerp, geschreven door Arthur Japin: ‘De gevleugelde’. Een fascinerend onderwerp, want ik had geen idee dat een van de pioniers op het gebied van luchtvaart een Braziliaan was: Alberto Santos-Dumont.

Deze pionier werd in 1873 geboren in Cabangu in de Braziliaanse staat Minas Gerais.

Eerste vlucht

Als Alberto in 1888 voor het eerst een luchtballon ziet in São Paulo raakt hij hierover zo begeesterd dat hij besluit zelf te willen vliegen. Ook de boeken van Jules Verne zijn een grote inspiratiebron. In 1891 verhuist hij naar Parijs om te studeren en in 1989 vliegt hij voor het eerst in zijn eigen luchtballon. Zijn eerste vlucht in een soort vliegtuig maakt hij in 1901, rondom de Eiffeltoren.
In Amerika zijn de gebroeders Wright aan het experimenteren met een toestel dat zwaarder is dan lucht. Zij maken hun eerste vlucht in 1903. Ook Santos-Dumont gaat hiermee aan de slag. Hij maakt in 1906 zijn eerste vlucht. Er zijn nog steeds debatten gaande over wie de eerste echte vlucht maakte, maar we kunnen in ieder geval zeggen dat de Braziliaan de eerste Europese vlucht maakte.

In 1932, Santos-Dumont woont dan weer in Brazilië, in Guarujá in de staat São Paulo, pleegt hij zelfmoord, naar zeggen omdat hij het verschrikkelijk vindt dat vliegtuigen worden gebruikt voor oorlogsvoering. De gebroeders Wright hadden hier helemaal geen problemen mee. Zij tekenden in 1908 al hun eerste contract met het Amerikaanse ministerie van Oorlog.

Hart

Arthur Japin weet altijd boeiende, vaak historische, onderwerpen te vinden voor zijn romans, maar zijn stijl is niet zodanig dat het meeslepende lectuur wordt. Vaak blijft zijn manier van vertellen nogal afstandelijk. 

Als rode draad voor ‘De gevleugelde’ heeft Japin gekozen voor het gezeul met het hart van Santos-Dumond, dat is ontvreemd door de arts Walther Haberfield. Wanneer twee vrouwen het hart naar een veilige plaats willen brengen, wordt het even spannend, maar die spanning weet Japin niet vast te houden. Een mooi verhaal overigens, omdat de diefstal iets vertelt over de politieke situatie in het Brazilië van 1932. Haberfield wil niet dat het hart van Santos-Drumond – iemand die de vrijheid liefheeft – in de handen valt van de militaire dicatuur van Getúlio Varga.

In 'De geveleugelde' komt Santos-Drumont naar voren als een gedreven man die niet bang is om te vallen en die een bijzondere vrijetijdsbesteding heeft: breien. Japin suggereert een relatie met de boerenknecht Albert Chapin die later Santos-Dumont bijstaat tijdens zijn luchtvaartexperimenten.

Vliegveld

Het hart van de Braziliaanse luchtvaartpionier bevindt zich tegenwoordig in een lokaal van de luchtvaartacademie in Campo dos Afonsos, een buitenwijk van Rio de Janeiro. Het vliegveld in Rio, dat  is vernoemd naar Santos-Dumont ligt ten oosten van het centrum van de stad, op een soort schiereiland.

Op youtube zijn filmpjes over Santos-Dumont te vinden, onder meer deze.