'De ontdekking van Brazilië' van Pêro Vaz de Caminha

Ik probeer me wel eens voor te stellen hoe het geweest moet zijn voor de mannen die eind vijftiende eeuw over de eindeloze oceanen voeren op zoek naar onbekend land. Ze hadden alleen de sterren die hen de weg wezen en wisten niet wat ze konden verwachten. De situatie aan boord was ellendig en het was de vraag of ze ooit weer thuis zouden komen of dat ze zouden eindigen als vissenvoer.

Eerste schreden

Het prachtige boekje ‘De ontdekking van Brazilië’ bestaat uit de brief die Pêro Vaz de Caminha in april 1500 schreef aan de koning van Portugal over de eerste schreden die de mannen van de vloot van Pedro Álvares Cabral zetten op de kust van wat nu Brazilië is èn uit een mooi nawoord van vertaler August Willemsen.

De geschiedenis van de brief zelf is ook bijzonder. Hij bleef eeuwenlang bewaard in de Torre de Tombo, het Portugese staatsarchief. In 1807 vallen de troepen van Napoleon Portugal binnen en vlucht de Portugese koning João met zijn hele hebben en houden naar Brazilië. Tien jaar later wordt de brief van Caminha voor het eerst gepubliceerd in Rio de Janeiro, door pater Manuel Aires de Casal.

Stormvogeltjes

De brief

Mooi aan de brief van Caminha is dat hij alles wat hij ziet zo objectief mogelijk probeert te beschrijven, terwijl tegelijkertijd in zijn woorden de opwinding doorklinkt van de ontdekking van een geheel nieuwe wereld.
Het eerste wat de mannen op de schepen zien, zijn stormvogeltjes en dan is er land in zicht. ‘Een grote berg, heel hoog en rond, en andere, lagere bergen, ten zuiden daarvan, en laagland met dichte bossen, en aan de hoge berg gaf de kapitein de naam Paasberg, en aan het land de naam Land van het Ware Kruis.’

Kleurige veren

De ontmoeting met de bewoners van het nieuwe land verloopt vriendschappelijk. Caminha beschrijft hen als volgt: ‘Ze zijn donker van huid, enigszins roodachtig, met mooie, welgevormde gezichten en mooie neuzen. Ze lopen naakt, zonder enige kleding. Het maakt hun niets uit of ze hun schaamte bedekken of laten zien, en hiermee tonen ze dezelfde onschuld als waarmee ze hun gezicht laten zien.’ Wel draagt een aantal van hen hoofdtooien met kleurige veren en hebben sommigen hun lichaam geverfd. Een opvallende observatie van Caminha is dat ze geen enkele afgodendienst of vorm van aanbidding kennen. Voor hem reden om te concluderen dat het niet moeilijk zal zijn hen te christenen.

Of er in dit nieuwe land iets te halen valt, specerijen of goud, weet Caminha niet. Wel noemt hij het klimaat gunstig en gezond. Want ja, daar ging het uiteindelijk om bij de ontdekkingsreizen: valt er iets te halen?

'A carta de Pêro Vaz de Caminha' werd in 1999 vertaald door August Willemsen en verscheen bij Meulenhof Amsterdam.
De originele brief bevindt zich nog steeds in het nationale archief Torre de Tombo in Lissabon.

'Een emotionele fout' van Cristovão Tezza

Veel gebeurt er niet in ‘Een emotionele fout’ van Cristovão Tezza. Paulo Donetti, een bekende schrijver, belt aan bij een vrouw, een redacteur, en zegt: ‘Ik heb een emotionele fout gemaakt, ik ben verliefd op je geworden.’ De vrouw, Beatriz, voelt zich gevleid dat de door haar bewonderde schrijver verliefd op haar is, maar ze is terughoudend. Ze probeert de ontmoeting als een zakelijke afspraak te zien, hij heeft haar immers gevraagd zijn manuscript te redigeren.

Stream of consciousness

Wat volgt, kan het best worden omschreven als een stream of consciousness voor twee personages. Als schrijfdocent wijs ik mijn cursisten erop dat ze hun verhaal vanuit één perspectief moeten schrijven, maar dat lapt Tezza aan zijn laars. Soms wisselt het perspectief in één zin van de man naar de vrouw, of andersom. Het is even wennen voor de lezer.

Zoals dat gaat bij de mogelijkheid van een nieuwe liefdesrelatie denken Beatriz en Paula terug aan vorige relaties en aan de eerste keer dat ze het met iemand deden. Paulo op 15-jarige leeftijd met een prostituee die zijn vader voor hem heeft uitgezocht, ook een Beatriz, en Beatriz met een jongen die haar geremd noemt.

Omzichtigheid

Ze zijn verzonken in hun eigen gedachten, ze drinken wijn, eten pizza, drinken koffie, drinken opnieuw wijn en zeggen vaak bijna iets of raken elkaar bijna aan.
Onze gedachten zijn meestal gesprekken met anderen. Beatriz praat in gedachten tegen een vriendin – ze bedenkt steeds hoe ze haar over deze avond zal vertellen. Paulo voert in gedachten gesprekken met zijn therapeut.

‘Een emotionele fout’ gaat over een mogelijke nieuwe liefde, waarbij de leeftijd en daaraan gekoppelde levenservaringen van de geliefden in spe zorgen voor een grote omzichtigheid.

Cristovâo Tezza

Cristovâo Tezza (1952) was docent aan de universiteit van Paraná en is nu fulltime schrijver. Zijn roman ‘Eeuwig kind’ (2007), over een vader die leert omgaan met het syndroom van Down van zijn zoon, won vele prijzen. ‘Um erro emocional’ kwam uit in 2010 en werd in 2011 vertaald door Arie Pos. In 2014 kwam zijn roman ‘O professor’ uit.

'Einde' van Fernanda Torres

‘Einde’ van Fernanda Torres begint goed. Álvaro, een man van 85, ergert zich enorm aan de mozaïektrottoirs van Rio de Janeiro. ‘Onregelmatige vierkante steentjes, met de hand gelegd. Met de hand! Natuurlijk gaat dat loszitten, daar kun je op wachten! [...] Bak cement erover en gladstrijken die handel.’
Terwijl hij naar huis strompelt, mijmert hij over de dood van zijn kameraden, Sílvio, Ibeiro, Ciro en Neto. Vlak voordat hij zijn huis bereikt, wordt hij aangereden door een auto, bestuurd door een vrouw. Hij sterft.

Drank, drugs en seks

In de volgende hoofdstukken ontmoeten we de vrienden van Álvaro en lezen we over hun leven en vooral over hun dood. Halverwege het boek heb ik bijna genoeg van ze. Hun leven lijkt, vooral dat van Silvio, alleen maar te draaien om drank, drugs en seks. Ze interesseren me niet, deze mannen, sterker nog, ik vind ze vervelend. Maar ik lees door en merk dat Torres invalshoek om het leven van de vriendengroep vanuit hun einde te beschrijven me toch voldoende boeit. Hoe kijken we terug op ons leven als we zijn aanbeland bij het einde?

Sympathiek

Tussen de verhalen van de mannen staan de verhalen van de vrouwen die bij hen horen. Ook van hen kan ik niet houden. Hun geluk lijkt louter af te hangen van de liefde en aandacht die ze van mannen krijgen. Alleen Maria Clara, een jonge vrouw uit de lagere klassen, is sympathiek. Zij helpt de doodzieke Ciro door hem een overdosis medicijnen toe te dienen.

Ledigheid

Torres schetst een goed beeld van de oppervlakkigheid en leegheid van de hedonistische jaren zestig en zeventig in Rio de Janeiro. Ik vraag me af hoe het tegenwoordig is gesteld met de hogere klassen in Brazilië. Nog steeds ledigheid troef? En hoe staat het nu met de man-vrouw verhoudingen?

Fernanda Torres

Fernanda Torres (Rio de Janeiro, 1965) is actrice. ‘Fim’, haar eerste roman, kwam uit in 2013 en is in Brazilië een groot succes. In 2014 verscheen haar tweede boek ‘Sete anos’, een verzameling kronieken over Rio de Janeiro, Brazilië en haar eigen leven. ‘Einde’ kwam uit in 2015 bij uitgeverij Cargo, de vertaling is van Kitty Pouwels.